مرکز اصلاح "اختلالات یادگیری" ایران.CCLD

دست عضوی بسیار مهم در عملکرد متقابل انسان با محیط است و آن را  رابط بین عقل و محیط می دانند .

رشد مهارتهای حرکتی ظریف درپسران دیر تر از دختران اتفاق می افتد. دانش آموزان مبتلا به نقایص نو رو لوژیکی ،مشکلات یادگیری ، کمبود توجه و تمرکز وناتوانی های رشدی اغلب باید زمان وانرژی زیادی را برای یادگیری خوانا نوشتن صرف کنند. این نکته را باید مورد توجه قرارداد که جهت کسب مهارت نوشتن پیش نیازها ی نوشتاری بسیار مهمی مطرح می شوند که بدون توجه به آنها فرد نمی تواند به مهارت لازم درزمینه نوشتن دست یابد .این موارد عبارتند از 1- تعادل 2- ثبات کمربند شانه ای و کنترل ساعد

3- رشد مچ و دست 4- کنترل بینایی 5- هماهنگی دو دست 6-هماهتگی چشم ودست

1-تعادل : حفظ سر و تنه دریک راستای صحیح درهر وضعیتی ( دمر ، نشسته ، ایستاده ، دو زانو )

از جمله موارد  حائز اهمیت جهت کسب مهارت نوشتن است. کنترل سر درهر وضعیتی که کودک توانایی نوشتن را در آن وضعیت داشته باشد از جمله حرکات کلیدی است. بنابرین تعادل به عنوان پایه واهرمی قوی برا ی نیل به هدف مطرح می شود. درکلاس درس هم کودک باید بتواند دریک  وضعیت صحیح بنشیند بطوری که کف پاهایش روی زمین بوده واحساس راحتی وآرامش نماید وترسی از افتادن نداشته باشد ،این حالت سبب می شود که کاملا بر عمل نوشتن متمر کز شود.

2- ثبات کمر بند شانه ای و کنترل ساعد : رشد و پرورش مهاتهای حرکتی ظریف دست با تعامل تمامی مفاصل اندام فوقانی درارتباط است واین مفاصل شامل شانه ،بازو،آرنج و مچ دست می باشد. باید این نکته را درنظر داشت تاهریک از مفاصل اندام فوقانی برای مفاصل پائین تر به عنوان سطح اتکاءعمل می کند.  بنابرین به منظور انجام عمل دقیق تر وصحیح تر سطح اتکاء باید از ثبات و قدرت مناسبی برخودارباشد .برای  مثال طناب زدن از عقب فعالیتی است  که به مشارکت هم زمان تمامی مفاصل اند ام فوقانی نیازمند است. این فعالیت معمولا دربرنامه درمانی کودکان مبتلابه اختلال عملکردی ویا اختلال درحرکت اندام فوقانی گنجانده می شود. در مورد کودک خردسال یا کودکی که از هماهنگی کمتری برخوردار است بهتراست ابتدا یک سر طناب رابا دست غالب خود بگیرد و به کمک هم بازی خود طناب را بچر خاند تا کودک سوم از روی طنا ب بپرد. در مرحله بعد کودک به تنهایی بازی می کند بدین شکل که طناب را به عقب پرتاب می کند هنگامی که صدای برخورد طناب را به زمین شنید باید جفت پا به عقب بپرد .دراین حالت هماهنگی اندام فوقانی وتحتانی بدن تقویت می شود. باتوجه به تجر به های بدست آمده و موراد ثابت شده علمی باید براین نکته توجه کرد که رشد وتقویت مفاصل فوقانی اندامها رمز موفقیت درانجام مهارتهای مفاصل انتهایی و پائینی است .

رشد مچ و دست

همانطور که تاکید  شد در برنامه های آموزشی نوشتن، پیش ازتاکید مستقیم بر مهارت مد نظررشد وتقویت اندام فوقانی از جمله موارد بسیار مهم است که باید بدان پرداخته شود. از جمله موا رد بسیار مهم که مر بوط به ناحیه مچ ودست می باشد به شرح ذیل هستند:

1-   ثبات مچ دست به هنگام   دست کاری اشیاء ظریف ،ابزارهای کوچک ووسایل مر بوط به مهارت  نوشتن

2- ثبات وافزایش فضای بین انگشت شصت و اشاره

3- ثبات وافزایش قوسهای کف دستی

4- مجزا نمودن عملکردهای حرکتی دو طرف دست ( جهت داخل وخارج دست )

5- رشد دو جنبه عمل جابجایی دقیق ( انتقال دقیق و چرخش دقیق )

ثبات مچ دست :

مچ کلیدی ترین مفصل دست است که محدویت آن توسط هیچکدام از مفاصل اندام فوقانی قابل جبران نیست ومشکلات بسیاری را درحرکات ظریف ایجاد می کند. حرکات مچ ودست را درهیچ شرایطی نمی توان ازیکدیگر جدا کرد، بنابراین باید فعالیتهای ترکیبی مچ ودست دربرنامه درمانی گنجانده شوند. درعین حال باید این نکته را نیزدرنظر گرفت که هیچ یک از مفاصل موجود دردست به عنوان یک ماهیت مکانیکی مجزا ومنفصل از سایر مفاصل نیست. بنابراین عملکرد هریک ار مفاصل به عنوان بخشی ازیک زنجیره حرکتی منظم درنظر گرفته می شود وباتوجه به مطالب مطرح شده ،دست باید قبل از اینکه بتواند مهارت نوشتن راانجام دهد به لحاظ عملکردی وفیزیولوژیکی به رشد کافی برسد.

پشنهاد می شود که به منظور افزایش و تقویت ثبات مچ، دروضعیت خم  شدن آن به عقب همراه با مهارتهای  دقیق انگشتی در برنامه درمانی گنجانده شوند. درسطح عمودی دربالای سطح چشم فرد کم توان اجرا شوند .زیرا کار کردن درچنین وضعیتی سبب تقویت عضلات بازو وافزایش ثبات مفاصل شانه و کتف می شود. از فعالیتهای لذت بخش در این مرحله می توان نقاشی روی تخته با قلم مو رانام برد. انواع پگ بردها و تخته های  بازی از جمله وسایل باز ی هستند که می توان آنهارا روی دیوار ثابت نگه داشت و به منظور افزایش ثبات مچ دست با آنها بازی کرد .

ثبات و افزایش فضای بین انگشت شصت واشاره

سفتی عضلانی درسمت داخل مچ سبب محدویت در دامنه حرکتی و کاهش ثبات مورد نیاز مچ درانجام اعمال دستکاری دست می شود. مفصل قاعده شست با ید بتواند بطور کامل بچر خد تانوک انگشت شست به منظور گرفتن مداد درمقابل انگشت اشاره قرار بگیرد. حرکتهای ناقص این مفصل سبب می شود که انگشت شست نتواند دروضعیت صحیح مورد نیاز قرارگیرد. افزایش فضای بین انگشت شست واشاره به ویزه هنگام براشتن اشیاء بزرگ ضروری بنظر رسیده وسبب راحتی انجام کار می شود .

ثبات وافزایش قوسهای دست

انعطاف پذیری دست به میزان زیادی به واحدهای ثابت ومتحرک آن بستگی دارد .واحدهای ثابت عبارتنداز: ردیف پائینی استخوانهای مچ دست و استخوانهای کف دستی مرکزی مربوط به انگشتان دوم، سوم ،چهارم. واحدهای متحرک دست عبارتنداز: پنج انگشت دست، استخوانهای کف دستی محیطی مربوط به دوانگشت  شست و پنجم. این واحدهای متحرک سبب به وجود آمدن قوسهای کف دستی مربوط به انگشت شست و پنجم و فعالیت عضلات بین استخوانی کف دستی می شوند .به منظور ثبات و افزایش قوس کف دستی رسم شکلهای هندسی بدون رنگ کردن دریک وضعیت عمودی وبالاتر از سطح چشم را می توان توصیه نمود. با تغییر در نوع واندازه شکلها می توان این فعالیت را درجه بندی نمود. این حالت و تمرین نیا زمند گرفتن ظریف انگشتی ( مدادرنگی یا ماژیگ )درانگشتان شست واشاره است .

مجزا نمودن عملکردهای حرکتی دوطرف دست

عملکرد هماهنگ دو انگشت چهارم وپنجم دست بخصوص درفعالیتهای مثل گرفتن قدرتمند و جابجایی دقیق نقش بسزای دارند. درجابجایهای دقیق که این دوانگشت به سمت کف دست  خم میشوند، ثبات قوس کف دستی – انگشتی را افزایش می دهند که متفاوت باسایر انگشتان است و به کنترل حرکت انگشتان همراه با انگشت شست می پردازند. این حالت درفعالیتهایی مثل نگه داشتن اشیای مانند فنجان چای مشاهد ه می شود. استفاده کردن از قیچی وباز وبستن تیغه های آن نیازمند عملکرد حرکتی مجزای دوطرف دست است. دراین حالت سه انگشت شست، اشاره ومیانی بایدبطور هم زمان ومنظم خم وراست شوند ودراین حالت دوانگشت چهارم وپنجم باید کا ملادرکف دست خم شوند. مچ دست دروضعیت خم شده به عقب ثابت بماند و کودک مفاصل انتهایی انگشتان شست و میانی را داخل حلقه های قیچی قراردهد حلقه های دسته قیچی نباید بیش از حد بزرگ باشند. انگشت دوم باید روی تنه دسته قیچی قرارگیرد تادروضعیت عمودی آنرا حفظ کرده و به بسته شدن تیغه های قیچی کمک کند. تمرکز روی این مطلب که باید انگشتان چهارم وپنجم خم شوند تا ثبات لازمه را ایجاد کند سخت و دشوار است بنابراین بهتراست ازکودک خواسته شود که اسفنجی کوچک وصاف را درکف دست خود به کمک انگشتان چهارم وپنجم نگه داردو فشاردهد. دراین فعالیت کودک باید درابتدا باز وبسته کردن تیغه هارا بیاموزد وتمرین کند. پس از یادگیری این حرکت ازقیچی کردن حصیرهای نازک وکم عرض شروع کرده و به بریدن کارتهای بازی وسرانجام بریدن کاغذ معمولی منتهی شود.

کودک باید بادست غیر غالب خود نیز کاغذ را نگه دارد تابه هنکام بریدن با قیچی پاره نشود .

رشد دو جنبه عمل جابه جایی دقیق ( انتقال دقیق و چرخش دقیق )

جابجایی دقیق نیازمند دامنه حرکتی کامل درمفصل قاعده انگشت شست است و بدین ترتیب نوک انگشت می تواند خم شودو مستقیما درمقابل نوک هریک از انگشتان دیکر قرار گیرد. به منظورسید ن به این وضعیت با ثبات دو جزء مهارت جابجایی دقیق یعنی انتقال دقیق و چرخش دقیق باید پرورش داده شوند. درحرکتهای انتقال باید انگشتان شست واشاره یا شست ، اشاره و میانی دریک الگویی هماهنگ دردوجهت حرکت کنند.

 الف به سمت کف دست

ب: دور از کف دست

به عنوان نمونه نخ کردن سوزن حرکت انتقالی است که درطی آن انگشتانی که دروضعیت خم شدگی کامل هستند از کف دست دور می شوند. کشیدن نخ از سوزن مثالی از حرکت انتقالی درجهت کف دست است. درنوشتن بویژه خط نستعلیق و شکسته، دست باید بطور متناوب حرکتهای انتقالی را درهردو الگو اجرا نماید تاحرفهانوشته شوند. نخ کردن مهره فعالیتی مناسب جهت پرورش ورشد سرعت و هماهنگی استفاده از الگوهای حرکتهای انتقالی است. کودک غالبا از یک روش جانشینی و تقلبی استفاده می کند بدین ترتیب که او بجای اینکه نخ را از درون مهر ه عبور دهد مهره راازروی نخ عبور می دهد.بمنظور جلوگیری از این حرکت تقلبی همچنین تقویت و پرورش مهارت مدنظر می توان از تخته های مخصوص نخ کردن استفاده کرد. این فعالیت درتقویت حرکتهای متناوب انگشتان که درمهارت نوشتن ازاهمیت ویژه ای برخوردارند نقش بسزایی دارد. مهارت چرخش دقیق درفعالیتهایی مشاهده می شود که برای انجام آن قدرت زیادی نیاز نیست. مثالهای ازاین نوع عبارتنداز باز کردن درشیشه ای که شل شده است وبستن آن، چرخاندن دستگیره ،چرخاندن وگرداندن اشیاء واسباب بازیهای کوچک به منظور  بررسی آنها ،بازی طناب کشی فعالیت جذاب است که درآن مهارت چرخش دقیق و قدرت انگشتان برای عمل نگه داشتن تقویت می شوند.

 هماهنگی دو دست درمهارت نوشتن ضروری است که دو دست هماهنگی لازم را بایکدیگر درفعالیتهای خود داشته باشند .بدین صورت که یک دست به عنوان ثبات دهنده ودست دیگر به عنوان نویسنده عمل کند به همین دلیل مهم ترین پیش نیاز برای آموزش وتقویت این بخش مشخص شدن سمت غالب کودک است .

مراحل رشدی مهارت نوشتن

کودک بطور طبیعی عمل نوشتن را با علامت گذاریهای تصادفی و نامشخص که اصلاحا خط خطی کردن نامیده می شود شروع می کند و به صورته تقلید دقیق وکپی  کردن و رنگ کردن توسعه می یابد. مراحل مذکور را می توان تیتر وار بصورت زیر مطرح نمود .

-کودک کاغذ را مچاله کرده و به دهان می برد.

- کودک مدادرا روی کاغذ فشار می دهد و آن را سوراخ می کند.

- کودک بطور تصادفی خط خطی می کند. با تکرار وتمرین مکرر خط خطی ها منسجم تر می شود .این فعالیت نیازمند هماهنگی چشم ودست است وهم زمان با رشد این هماهنگی خط خطی کردن کودک نیز نظم وترتیب مشخصی به خود می گیرد و جهت های افقی عمودی ومورب درآنها مطرح می گرددو البته باید در نظر گرفت که جهت های مطرح شده درتمامی کودکان به یک شکل مشاهده نمی شود واز نظر تقدم و تاخر نیز نمی توان به دقت تعیین نمود.

-کودک منحنیهای متصل به هم می کشد

- کودک تقلید کردن ودرمرحله بعد کپی کردن را آغاز می کند.

- کودک به رنگ کردن می پردازد .

- کودک پس از کسب مهارتهای یا دشده و در 5یا 6سالیگی توانای کپی ونوشتن خطهارا با جهت ها وزاویایی مختلف بطور منظم کسب می کند

فعالیتهایی جهت تقویت و بهبود مهارت نوشتن :

باید توجه داشت فعالیتها باید درقالب بازی و دل چسب باشند تاتاثیرگذارباشد :

غلتداندن توپهای بسیار کوچک  وسبک بین نوک انگشتان شست، اشاره ومیانی

برداشتن اشیایی کوچک نظیر کشمش به کمک مو چین و گذاشتن آنها روی میز

بدین صورت که انگشت شست درمقابل سایر انگشتان قرارگیرد (ziplockمحکم کردن دهانی کیسه(

باز کردن لوله خمیر دندان با استفاده از انگشت شست دوم ومیانی که دراین حالت باید لوله خمیر دندان با انگشتان چهارم و پنجم همان دست نگه داشته شود.

حرکت دادن کلید از کف دست به سمت نوک انگشتان دست

 آنچه باید درتمرینهای یاد شده مدنظر قرار گیرد و به واقع هدف از انجام آنها می باشد این است که فضای بین انگشت شست واشاره باز شود و موقعیت انگشت شست درمقابل سایر انگشتان باشد