همه چیز درباره خام حرکتی

همه چیز درباره خام حرکتی

تعریف حرکت:

نقش حركت در زندگي كودكان قابل توجه است زيرا رشد و تكامل كودك با پيچدگيهاي او ارتباط دارد هر چه انسان تكامل مي يابد تواناييهاي حركتي او پيشرفته تر مي شود.حركت براي هر كودكي لذت بخش بوده و مهارتهاي حركتي براي او اطمينان بخش است.

وقتي كودك توانايهاي حركتي را ياد ميگيرد عوامل زيادي مانند شناخت ،رشد بدني ، حالت آمادگي بدن ،مهارتهاي پيش نياز،تنوع سطوح ،مهارت ،انگيزه وهدف (چونگ 1990)

در زندگي كودك پيش از رفتن به مدرسه رشد مهارتهاي حركتي نقش اساسي در يادگيري بعدي دارد عدهاي از محققين (كفارت ،كتمن،بارك) معتقدند يادگيري حركتي مبدأ هريادگيري است و فرايندهاي ذهني عالي ترپس از رشد مناسب سيستم حركتي و سيستم ادراكي و همچنين پيوندهاي ارتباطي ميان يادگيري حركتي و ادراكي به وجود مي آيد.درحقيقت ابتدائي ترين پاسخهاي رفتاري كودكان از نوع حركتي است كودك با كمك اين رفتارهاي حركتي به درك خود ودنياي اطراف نايل مي شود و اين تجارب حركتي زير بناي آگاهي ها و يادگيري هاي او را فراهم مي كند ودر دوران كودكي آميختگي و پيوستگي فعاليتهاي حركتي و ذهني بسيار بالا است. مي توان تا حدود زيادي ريشه رفتارهاي ذهني تكامل يافته تر را نيز در يادگيري حركتي جستجو كرد . رشد عصبي و عضلاني كودك پايه لازم جهت رشد و تكامل فزاينده فعايت رواني – حركتي وي را فراهم مي سازد و با توسعه سيستم عصبي عضلاني رشد مهارتهاي حركتي و توانائي هاي حركتي پايه جدا باش(دانيل دي،ويليامزاي،سينكلر،1990)

رفتارهای اولیه در نوزادان در درجه اول به وسیله بازتاب ها کنترل می شود.کنترل ارادی فعالیت حرکتی،ارتباط مستقیمی با رسش دارد.کنترل ارادی بدن والگوهای حرکتی بسیار هماهنگ که برای جابه جایی ضروری است  به تدریج از همین بازتابها به وجود می آید.

دانشمندان معتقدند بسیاری از بازتابها نظیرتنفس ،خمیازه کشیدن ،عطسه کردن و مکیدن برای ادامه حیات ضروری است.

بازتابها تحت تاثیرساقه مغز و نخاع است و هنگامی که کودک کنترل بیشتری بر اعضاءخود پیدامی کند ،مغز میانی وقشرمخ جایگزین مراکز قبلی می شود.در این حالت کودک دیگر از صورت یک موجود کاملازمین گیربه موجودی تبدیل می شود که قادر است خود را به وضعیت قائم تغییر شکل دهد.

تعریف حرکت: به عمل و تغییر اطلاق می شودو هر حرکت ساده تغییردر قسمتی از بدن یا کل بدن است ،از نظر کالبد شناسی چون بخشهای مختلف بدن حرکت می کنند.

حرکاتی مانند بازتابی ،کششی،ساده ،ترکیبی ،پیچیده،ظریف،زمخت،و غیره در یک یا چند اندام به طور منفرد یا همزمان تقسیم می شود

مراحل رشدی حرکتی کودکان 0 تا 6 ما هه

-حرکات درشت/ تحرک

بلند کردن سر (3 تا 4 ماهگی)، بلند کردن تنه در حال دمر (4 تا 6 ماهگی)، نشستن با تکیه بر دستها

بازی کردن (بالا و پائین تکان خوردن) در حالت ایستاده با حمایت والدین

غلتیدن از یک مکان به مکان دیگر

- حرکات ظریف/ دستکاری

رشد گرفتن صحیح اشیاء

استفاده از الگوهای گوناگون گرفتن

حفظ اشیاء با دست و به دهان بردن آنها

انتقال اشیاء از یک دست به دست دیگر

بررسی دقیق اشیاء با چشم

بازی با دستها در خط وسط

6 تا 12 ماهگی

- حرکات درشت/ تحرک

نشستن مستقل

غلتیدن از یک مکان به مکان دیگر

آمدن به وضعیت نشسته به صورت مستقل

چرخیدن در وضعیت نشسته

ایستادن با حمایت

بازی کردن در حالت ایستاده و تکیه بر یک چیز

چهار دست و پا رفتن در ابتدا بر روی شکم و سپس روی چهار اندام (10 ماهگی)

راه رفتن با گرفتن یک شخص یا چیز (12 ماهگی)

-حرکات ظریف/ دستکاری

در دهان گذاشتن وسایل بازی

دسترسی صحیح و مستقیم به وسایل بازی

بازی با وسایل بازی در خط وسط و انتقال آنها بین دستها

زدن اشیاء به یکدیگر برای ایجاد صدا

تکان دادن وسایل بازی در هوا

رها کردن وسایل بازی به داخل جعبه

غلتاندن توپ به سوی بزرگسالان

گرفتن اشیاء کوچک با نوک انگشتان

اشاره کردن به اشیاء با انگشت اشاره و استفاده از آن برای اکتشاف وسایل بازی

استفاده ناشیانه از اشیاء

12 تا 18 ماهگی

- حرکات درشت/ تحرک

نشستن روی صندلی کوچک

بازی کردن در حالت ایستاده

راه رفتن، به حالت چمباتمه نشستن و برداشتن اسباب بازی از روی زمین

بالا رفتن و نشستن روی صندلی بزرگسالان

پرتاب سریع و با قدرت توپ

کشیدن اسباب بازی حین راه رفتن

آغاز دویدن

بالا رفتن از پله ها حین گرفتن نرده یا دیوار با یک دست

هل دادن و کشیدن جعبه یا وسایل بازی بزرگ روی زمین

- حرکات ظریف/ دستکاری

نگه داشتن مداد رنگی، خط خطی کردن

نگه داشتن دو اسباب بازی در یک یا دو دست

رها کردن اسباب بازی به داخل جعبه، حتی جعبه کوچک

روی هم قرار دادن مکعبها و جا دادن وسایل بازی در جای مربوط به خود (قرار دادن تکه ها روی صفحه)

تلاش برای ساخت پازل

باز و بسته کردن جعبه وسایل بازی

استفاده از دو دست حین بازی، با یک دست شئ را نگه می دارد و با دست دیگر آنرا دستکاری می کند.

18 تا 26 ماهگی

- حرکات درشت/ تحرک

دویدن، چمباتمه زدن و بالا رفتن از وسایل

حرکت با وسایل راندنی بدون استفاده از پا (مثلا ماشین کودکان)

شوت کردن توپ به سمت جلو

پرتاب توپ به سوی هدفهای بزرگ

پرش با دو پا

بالا و پائین رفتن از پله ها

- حرکات ظریف/ دستکاری

تکمیل چهار تا پنج قطعه از پازل

ساخت برج (مثلا با چهار مکعب)

نگه داشتن مداد رنگی با نوک انگشتان و کشیدن شکلهای ساده (خطوط صاف یا مدور)

نخ کردن دانه های تسبیح

آغاز استفاده از ابزار ساده (برای مثال چکش پلاستیکی)

مشارکت در تکالیف چند بخشی

ورق زدن کتاب

نکته بسیار مهم : صرف اتفاق افتادن حرکت ،پروسه رشد حرکتی کامل نمی شود، حرکت کامل حرکتی است بصورت ظریف با تسلط و کنترل کامل انجام شود و پختگی ومهارت آن محسوس باشد.

تعریف خام حرکتی(clumsy):

دست پا چلفتی حرکتی ، صدمه حرکتی ودستپاچلفتی جسمی برای تشریح این اختلال  به کار می رود .

ترکیبات آپراکسی رشدی و اختلال درکی حرکت  جهت تعریف اختلالات  رشدی بهره برده می شود.

در سال 1994در کنفرانس کودکان خام حرکت(clumsiness)اصطلاحآ به این لغت  اختلال هماهنگی  پیشرونده هم می گویند.

خام حرکتها را هم دانش آموزان کم توان حرکتی هم می گوییم .

کودک خام حرکت  کودکی است که دارای مشکلات یادگیری حرکتی است و هنگام انجام یک فعالیت حرکتی که معمولا از او انتظار می رود ،رفتار حرکتی ناموزون و بی کفایتی از خود نشان می دهد.

سبب شناسی:

علل خام حرکتی چیست؟

به این سوال به راحتی نمی توان پاسخ داد

حرکت ماهرانه ازدرهم بافته شدن ظریف مولفهای فیزیولوژیک و روانشناختی پیچیده شکل می گیرد.

عوامل بسیار زیادی در رشد کودک موثر است عوامل فرهنگی ،سن،جنس،رسش وتجربیات گذشته .......

قبل از پرداختن به علل اولیه خام حرکتی جسمانی اصطلاحات ،نقص،ناتوانی و معلولیت تعریف و مشخص شود.

نقص : از هم گسیختگی عملکرد طبیعی ارگانیزم است.

ناتوانی : آن گونه انحرافات جسمانی اطلاق می شود و میتوان از آن توصیف بالینی به عمل آورد.

محدودیت های که از ناتوانی ایجاد می شود ممکن است فرد را از رسیدن به تمام توانایی های بالقوه اش باز دارد و این همان معلولیت است.

نکته : بسیاری از عواملی که منجر به عقب ماندگی ذهنی ،اختلالات رفتاری عضوی،صرع،و فلج مغزی می شوند می توانند در ایجاد خام حرکتی جسمانی هم موثر باشند.در بسیاری از موارد بد کارکردهای دستگاه اعصاب مرکزی و عقب ماندگیهای رشدی و رسش منجر به خام حرکتی جسمانی می شود.

علل ايجاد خام حركتي

عوامل مربوط به مادر

1-  مادراني كه سابقه زايمان‌هاي غير طبيعي دارند نسبت به مادراني كه زايمان‌هاي طبيعي دارند احتمال بيشتري براي داشتن كودكان با نقص حركتي دارد.

2-  احتمال تولد فرزندي با نقص عصبي شناختي در مادران زير 16 سال يا بالاي 36 سال كه اولين فرزند خود را به دنيا مي آورند يا مادراني كه داراي سن بيشتر از 40 سال كه داراي كودكان متعدد هستند بيشتر است.

3-  مادران قد بلندتر به علت اينكه اضافه وزن كمتري دارند نسبت به مادران قد كوتاتر كه اضافه وزن بيشتري دارد براي نوزادان خود خطرات كمتري ايجاد مي‌كنند.

4-  اختلالات عضوي شامل ديابت شيرين ـ اختلالات غدد داخلي در مادر مي‌توانند به حاملگي‌هاي مخاطره آميز و نقايص رشدي شديد منجر شود.

5-  عفونت ويروس ـ به خصوص  ‌سرخجه  ، سرخك ، آنفولانزا ـ نقش مهمي

6-  مصرف داروهاي مجاز يا غير مجاز

7-  مادري كه مورفين يا هروئين معتاد است

8-  استفاده زياد از آنتي بيوتيك‌ها  ـ استفاده زياد از ويتامين D  استفاده زياد از آسپرين  ـ سيگار ـ فشار بالاي مادر

9-  استفراغ‌هاي مداوم مادر نيز مي‌تواند باعث كاهش وزن كودك از دست دادن آب بدن و ناراحتي‌هاي كبد در مادر و عقب ماندگي در رشد ورسش جنين مي‌شود.

10- زايمان‌هاي چند قلويي

عوامل مربوط زايمان : نحوه به دنيا آمدن كودك ـ زمان به دنيا آمدن كودك

عوامل رواني ـ اجتماعي رشد : هر گاه مادري به طبقه اجتماعي ـ اقتصادي پايين تعلق داشته باشد و بدون ازدواج و به صورت ناخواسته حامله شده باشد يا داراي اختلالات هيجاني يا روان پزشكي يا مشكلات الكلسيم يا اعتياد به مواد مخدر باشد احتمال اين كه جنين داراي نقص باشد بسيار است و در جامعه هم اين كودك مورد قبول واقع نمي‌شود.

عوامل رواني اجتماعي و خام حركتي جسماني : اغلب خام حركتي از بد كاركردي‌هاي عصبي فيزيولوژيك و روان شناختي به وجود مي آيد.

داشتن انتظارات نامعقول از كودك :

والديني كه انتظارات نامعقولي از كودكان خود دارند اغلب زماني كه از دستيابي به آنها نااميد مي‌شوند بسيار مايوس مي‌گردند. ياس و نااميدي والدين از چشم كودكان حساس مخفي نمي‌ماند. دانستن اين كه آنها والدينشان را خشنود نكرده‌اند باعث مي‌شود كه كودكان مضطرب و داراي تنش شوند و اين احساس خود را به صورت خام حركتي يا رفتار ناهماهنگ منعكس سازند.

بد رفتاري با كودك : بدرفتاري و بي توجهي به كودك از طريق اضطراب شديد ، تنش عضلاني، خشكي وضعيت جسماني يا خام حركتي در رفتار حركتي خودشان مي دهد.

بدكار كردي‌هاي مغزي : فلج مغزي را امروزه فلج مخ مي‌گويند.

فلج مغزي، نقض ذهني ، صرع ، اختلالات رفتاري فزون جنبشي و مشكلات بينايي ، شنوايي و ادراكي جزء بد كاركرديها‌ي مغز است و در نهايت خام حركتي.

اختلالات عصبي حركتي :

اختلالاتي كه به واسطه صدمات دوران بارداري ـ زايمان ـ خروج نوزاد يا دوره‌هاي اوليه كودكي اتفاق افتاده

اختلالات تشنجي :

تشنج‌ها يا حمله ها، به علت عدم تعادل در پتانسيل الكترونيكي مغز ايجاد مي‌شوند كه موجب تخليه شديد نروني و ديگر مسائل باليني مي‌گردد.

اختلالات تكانشي : گروهي از مشكلات رفتاري وجود دارد كه زير عنوان اختلالات تكانشي زياده جنبشي مطرح مي‌شود. اين مشكلات ممكن است از بدكار كردي عضوي مغز يا پيش آيند‌هاي ژنتيكي ناشي شود. مثل ADHD

در مقابل كودك فزون جنبشي ، كودك كم جنبشي قرار دارد كه مشخصا در كشيدگي عضلاني نقصان دارد و رفتارش سست و بي حال است. در مردودي اين مشكل‌ها نوعي ناتواني در برون داد مناسب انرژي وجود دارد.

بدكارکرديهاي خفيف نظام عصبي :

بدكاکردي خفيف نظام عصبي توصيفي کلی از گسترده‌اي از وضعيت‌هاست و بسياري از ويژگي‌هاي موجود در مقوله نشانگان بدكار كردي خفيف مغز را دارد.

اختلالات موجود در فرايند‌هاي تفكر، تخيل ، يادگيري ، حافظه ، گفتار ، زبان ، توجه ، ادراك ، رفتار هيجاني ، هماهنگي عصبي ، عضلاني، خواندن و نوشتن و حساب با تفاوت در رسيدن به سطوح عقلي متفاوت ، نا همانگي رشدي و فرايندي فيزيولوژيك مرتبط با تحصيل را تحت اين عنوان ذكر مي‌كنند.

نشانگان يك سويگي يا نشانگان برتري جانبي : اين كودكان داراي علائمي هستند كه در يك طرف بدن ديده مي شود افزايش يا كاهش بازتابها و ضعف يك طرفه در يك عضو مشخص مي‌شود. بزرگترين مشكلات حركتي در فعاليت هاي عضلات بزرگ و برخي اوقات در ايجاد هماهنگي حركتي ظريف ظاهر مي‌شود.

نقص در مغز : نقص در مخچه و قطعه‌هاي آهیانه ای مغز مي‌تواند درجات گوناگون از مشكلات تعادلي و خام حركتي را به وجود آورد.

نشانگان كودك خام حركت :

1-  عقب ماندگي حركتي 2 – بي مهارتي مادرزادي 3ـ فلج مغزي خفيف 4 ـ در قديم به آنها كودن‌هاي حركتي گفته مي شد.

كودك خام حركت :

1ـ زياد زمين مي‌خورد.

 2 ـ با اشياء تصادم مي‌كند.

 3 ـ كوفتگي زياد دارد.

 4 ـ اشياء را مي‌اندازد.

5 ـ نمي‌تواند مانند كودكان عادي در بازي‌هاي مستلزم فعاليت جسمي بازي كند.

6 ـ در بالا رفتن.

 7 ـ پريدن.

 8 ـ پرت كردن مشكل دارد.

9 ـ با كودكان كوچكتر از خودبازي ميكند.

10ـ اگر پسر باشد ترجيح مي‌دهد با بازي‌هاي  ملايم دخترانه بازي كند.

 11 ـ در ترسيم و كپي مشكل دارد 11 ـ اعتماد به نفس پاييني دارد.

12ـ زياد دعوا مي‌كند

13 ـ در بستن دكمه‌هاي لباس و بستن بند كفش مشكل دارد.

14ـ تكيه بیش  از حد بر اطلاعات بينايي در مقايسه با اطلاعات حسي عميق

15 ـ ناهماهنگي در ارتباط با جنبه‌هاي مختلف حركتي

پيشگيري از خام حركتي :

پيشگيري از نشانگان خام حركتي بايد هر چه زودتر از دوره شيرخوارگي از طريق يك برنامه ريزي حسي و حركتي مبتني بر رشد انجام گيرد.

درمان خام حرکتی

پیش از شروع یک برنامه ی درمانی باید مشکلات و مسائل دانش آموزان را در این زمینه مشخص کنیم. آزمون حرکتی – ادراکی هر دو آزمون ادراکی – حرکتی کالیفرنیای جنوبی برای ارزیابی کودکان در مرحله ی حسی حرکتی طراحی شده است. آزمون رشدی، ادراکی دیداری فراستيگ هم برای ادراک بینایی است.

ادراک مهمترین عامل فهم در کودک از خود و محیط است، ادراک تعبیر اشیاء و وقایع را ممکن می سازد و در تمام یا دگیریها دخالت دارد. (ارنهایم و دیگران 1973). برنامه های ادراکی – حرکتی، تجربیات چند حسی را ممکن می سازد و در پردازش صحیح اطلاعات از طریق حواس به کودک کمک می کند. (حمید علیزاده1375)

ویژگی کودکان خام حرکت، اضطراب ، نگرش منفی نسبت به توانائی های خود، عدم تحمل کافی در مقابل فشار شرایط یا دیگر، حرکتی برای خام حرکتی سه عامل عمده قابل ذکر است. آمادگی، انگیزش، شرایط محیط، یادگیری، آمادگی: هر یادگیرنده باید به حد کافی از بلوغ برخوردار باشد، خود پنداره ی صعیف و عدم اطمینان به خود می تواند مانع از تلاش کودک برای یک چالش حرکتی جدید شود و آمادگی جسمانی لازم برای فراگیری آن حرکت.  انگیزش: ارتقا سطع آرزو و تغییر انگیزه هاست و کاهش تنش برای یادگیری مهم است و تقویت مثبت در کودکان با عزت نفس پایین و باید احساس پیشرفت در کودک ایجاد شود.

شرایط یادگیری : برای ترمیم خام حرکتی باید بهترین شرایط یادگیری ایجاد شود. شرایط درونی و بیرونی

«یکی از اهداف برنامه ریزی درمان حرکتی بالابردن آستانه ی تحمل کودک خام حرکت است»

طول جلسات و محل درمان و کارکنان :

بهترین زمان مناسب برای حرکت درمانی 20 الی 40 دقیقه برای درمان انفرادی و 40 الی 60 دقیقه برای
گروه های کوچک (2-4) نفره با درنظرگرفتن شرایط جسمانی و روانی کودک و انگیزش و وسایل و درآلمان حدود 6 ماه تمرینات همه روزه مفید بوده است. مکان برحسب نیاز کودک مکانها متفاوت است. ولی باید فضای کافی برای دویدن پریدن و دیوار محکم برای پرتاب توپ و وسایل در گوشه ای باشد در صورت نیاز استفاده شود.

کارکنان : افراد در رشته های مختلف می تواند دوره ببینند ولی کسانی که تجربه ی حرفه ای در زمینه ی تربیت بدنی و ورزش و کار درمانی و رقص درمانی دارند و متخصصان اختلالات ارتباطی و اختلالات یادگیری با گذراندن دوره می توانند با کودکان خام حرکت کار کنند. (دانیل دی، ارنهایم – ویلیامز رای سینکلر، ترجمه حمید علیزاده، 1375)

تجهیزات لازم :

1- آرامش دهی : اتاق ساکت – زیرانداز انفرادی – ضبط صورت برای پخش آهنگ ملایم.

2- جابجایی: زیراندازهای بزرگ برای غلت خوردن، خزیدن و چهار دست و پار رفتن ، فضا برای دویدن، پلکان، اشیایی که از روی آنها بپرند، لاستیک اتومبیل، کُنده درخت، نردبان برای بالارفتن طناب ،  موانع.

3-  تعادل: چوب موازنه ، تحته تعادل ، عصا، لوازم ژیمناستیک، خطوط

4- ادراک بدن و آگاهی از فضا : آینه حلقه ، طناب، کارت های تقلیدی(Mimic Cards)

5- سوتوانی و کنترل دست و چشم: توپ های مناسب مانند توپ برف و توب وینل ، گیره لباس ، مکعب میخ چوبی ، تیله ، مهره.

6- تن آگاهی و درک ریتم : ضبط صوت و نوار، آلات موسیقی (طبل و دایره)، فضا برای تحرک.

7- فعالیت های ارجاعی و هوایی: تیوب ماشین ، توری اکروبات (ترمبولی) ، تخته فنر دار، تخته جهش.

8- کارآمدی مکانیکی: آینه ، اشیایی برای کشیدن، هل دادن، بالابردن، حمل کردن، پرده.

9-  پرتابی : توپ بیس بال، کیسه شنی، بادکنک.

10-  مهارت های حرکتی در کلاس: تخته سیاه، گچ و تخته پاک کن ، مدادرنگی ، مداد شمعی، گل و رنگ و قیچی و کاغذ.

11-  مهارت های متداول بازی: چیزهایی برای پرتاب کردن مانند توپ و کیسه شنی، دستکش، جعبه، بطری خالی، چوب چوکان، عصا، بیلچه و راکت، توپ و بادکنک برای شوت کردن.

12-  آمادگی حرکتی: تاب ، نردبان که به صورت افقی به سقف متصل باشد، وزنه های مچ دست و پا، دمبل، هالتر.

تکنیک های درمانی

1- رویکردهای نروفیزیولوژیک : کمک به افراد مبتلا به آسیب دستگاه اعصاب مرکزی که موجب ناهماهنگی عضلانی می شود، تحریک لمس توسط ضربه ای آهسته به عضله، برتری جانبی، مراحل 4 دست و پا و سپس ایستادت تحریک حسی و حرکتی مناسب.

2- رویکردهای درمانی استاندارد برای بهبود بد کارکردی حرکتی : فعالیت هایی از قبیل آرمیدگی- آمادگی جسمانی – و تربیت بدنی، به افراد دارای اختلال حرکتتی که دارای تنش و اضطراب هستند و نیرومندی و انعطاف پذیری، نیرومندی یکی از عوامل مهم در حرکات ماهرانه است. (حمید علیزاده ، 1375)

در ملاقات مربوط به کودکان دچار اختلال هماهنگی از وجوه مختلفی مانند مواد بصری – شنیداری و لمسی استفاه می شود که هدف آنها آموزش حرکتی ادراکی برای تکالیف حرکتی اختصاص دارد. درمان شامل ادغام حسی و آموزش جسمانی و تربیت بدنی و آگاهی فرد از کارکرد حسی و حرکتی را افزایش می دهد. مثلاً کودکی که با اشیاء برخورد می کند می توان برای بهبود تعادل و آگاهی بدن از روروک استفاده کرد. پرتاب کردن توپ و لگد زدن به توپ و نوشتن با کامپیوتر و استفاده از روش ماریا مونته سوری و تمرین هماهنگی ریتمیک لازم است. (کاپلان و سالوک ترجمه فرزین رضاعی 1388)

* رادلف لابان در سال 1938 تحقیقاتی در زمینه روان شناسی حرکتی انجام داد و نظر خود را در مورد حرکت و تربیت بدنی عنوان نمود. از نظر او حرکت راهی برای بدست آوردن شناخت از دنیای پیرامون است. از طریق حرکت فرد می تواند به نیروهای خلاق نزدیک تر شود. حرکت اساسی ترین تلاش آدمی است. که محرک درونی ایجاد کننده حرکت می باشد حرکت با 4 عامل اصلی یعنی فضا ، وزن ، زمان و فرایند ارتباط دارد.

رادلف لابان و تربیت بدنی: او می خواست نوعی رقص برای تمام افراد به وجود آورد که جانشین رقص کلاسیک باله شود. در آلمان توانست موفقیت چشمگیری به وجود آورد. از طرف دولت نازی او را عنصر نامطلوب می خواندند و تبعید شد. او به نحوه ی استفاده کودکان از فضا در نقاشی و حرکت علاقه مند شد. معلم از کودک می خواهد که بهترین پاسخ را از کودک بگیرد مثال : به چند طریق می توان عرض کف این اتاق را طی کرد؟ با چه سرعتی؟ (حمید علیزاده، 1375)

مفاهیم آموزشی ادراکی حرکتی که تعلیم و تربیت در آمریکا را دگرگون ساخته است، مانند کپهارت، جرالد گتمن، دلاکاتو بارش و جین آیرس.

* جین آیرس: نظریه ی رفتار عصبی را به منظور کمک به کودکان را برای نقص یادگیری مطرح کرد. درمان در براساس یکپارچگی حسی قرار دارد. او می گوید یکپارچگی حسی مختل عامل اولیه ی اختلالات یادگیری است. پردازش یکپارچه از ادراک ناشی می شود و توانایی ترکیب اطلاعات حسی در تعامل مؤثر با محید فرد کمک می کند. درمان یکپارچگی حسی عمدتاً با مناطق مغزی پایین ، به ویژه ساقه ی مغز که نهایتاً بر سطوح بالاتر و پیچیده تر تأثیر می گذارد ارتباط دارد. درمان: تحریک لمسی از طریق مالش پوست با مواد متفاوت تحریک دهلیزی و طبیعی ساختن واکنش های وضعیت بدنی از طریق ترکیب تحریک لمسی و دهلیزی است. تحریک دهلیزی: چرخیدن در یک تاب یا یک ننوی توری، قراردادن کودک روی روروک می تواند گیرنده های عمقی کودک را تحریک کند. سوار شدن روی روروک در موقعیت های متفاوت می تواند بازتاب های حلزون گوش و عضله ی گردن را تحریک کرده. آیرس کودک را روی یک توپ بزرگ می غلتاند تا از این طریق به او در رشد رفتار بازتاب طبیعی کمک کند، غلتیدن روی قالی و غلتیدن درون چند تیوب به هم چسبیده مورد استفاده است. (حمید علیزاده ، 1375)

آزمون رشدی ادراک بینایی فراستیک:

بهترین آزمون و ابزاری عالی برای کودکان خام حرکت است. زیرا نه تنها از لحاظ آماری کاملاً روشن است بلکه چون به 5 زمینه ی اساسی تقسیم شده است، درمانگر می تواند در امر ترمیم بسیار دقیق تر عمل کند.

در سال 1963 ابتدا برای ارزیابی ادراک بینایی ساخته شد. اما بعدها برای تعیین هماهنگی دست و چشم و مهارت های حرکتی کلی مرتبط با شکل بندی بینایی نیز بکار می رفت. 5 خرده آزمون دارد که عبارتند از:

1- هماهنگی چشمی – حرکتی: هماهنگی چشم و دست، از طریق ترسیم خطوط مستقیم منحنی و زاویه دار بین دوحد از پهناهای متفاوت یا نقطه ای به نقطه دیگر بدون خطوط راهنماست.

2- ادارک شکل – زمینه : از طریق توانایی ارزیابی توانایی درک شکل های بخصوص که در مقابل زمینه های متدرجاً پیچیده شونده ای قرار دارد، سنجیده می شود ( این آزمون همبستگی زیادی با آمادگی خواندن دارد، زیرا تمیز شکل ها و متن شکل بندی ها را می توان با تشخیص حروف و اعداد مقایسه کرد.

3- ثبات شکل آزمودنی: که از طریق ارزیابی توانایی تشخیص چند نوع شکل هندسی با اندازه ها و سایه روشن ها ، متن ها و موقعیت های متفاوت در فضا و توانایی تمیز و مقایسه شکل های هندسی مشابه سنجیده می شود.

4- ادراک موقعیت فضایی: آزمونی که شامل تمیز اشکال وارونه و چرخشی در چند ردیف است و توانایی درک معنای مفاهیمی چون تشابه و تفاوت و پیروی از دستورات خاص این خرده آزمون است.

5- ادراک روابط فضایی : توانایی تحلیل شکل ها و الگوهای ساده ی هریک از خطوطی با طول ها و زاویه های گوناگون را می سنجد کودک باید الگوهای مربوطه را به نقطه ها مجدداً بسازد. (هماهنگی حرکتی  حافظه کوتاه مدت) . (ماریان فراستیک ؛ ترجمه مصطفی تبریزی ، 1384)

آزمون حرکتی ارزتسکی:

در سال 1923 ارزتسکی آزمونهای حرکتی را منتشر کرد. در موارد زیر:

هماهنگی کلی ایستا، هماهنگی پویای دستها، سرعت حرکات وحرکات ارادی همزمان، توانایی انجام حرکات موزون، نیرومندی حرکتی ، تدوین فرمول های حرکتی ، سرعت آمادگی ذهنی، اعمال حرکتی خودمختار، جهت یابی در فضا، واکنش های دفاعی خودمختار. در این آزمون، آزمونگر سعی می کند بی کفایتی های حرکتی کودک را به منظور تهیه ی یک برنامه ی ترمیمی و درمانی مفید ارزیابی و دسته بندی می کند.

* روش ماریا مونته سوری: خانم مونته سوری اولین پزشک زن ایتالیایی، فلسفه خود را مبنی بر تحریک چند حسی و تجربیات عینی به جای آموزش انتزاعی ایجاد کرد. رویکرد چند حسی برای یادگیری برنامه درسی کیهانی (Cosmic Curriculum) نامیده می شد. در این روش خودآموزی اغلب موجب تشویق کودک
می شود. کودک به میزان خود یاد می گیرد و با دیگران مقایسه نمی شود. فعالیت های حرکت عملی از قبیل قاپیدن ، گره زدن، دکمه بستن و ریختن صحیح مواد مانند (آب و حبوبات) تمیزاندازه ها، تمیز صداها،
شکل ها، بافت ها، رنگ ها، یادگیری از تمام حواس انجام می شود.

* نیول سی – کپهارت : یکی از پیشگامان آموزش ادراکی – حرکتی است و این روش را وسیله ی برای افزایش استعداد تحصیلی و اصلاح اختلال یادگیری بکار برد. مانند تمیز شکل از زمینه ، برتری جانبی، تخته تعادل، چوب موازنه ، توری اکروبات، بازیهای رقصی ، فعالیت ریتمیک و .... ص 56 کتاب (ترجمه حمید علیزاده، 1375)

* جرالد گتمن : یک بینایی سنج است.همانند کپهارت اعتقاد دارد که در درجه اول ادراک بینایی می تواند از طریق آموزش حرکتی رشد کند. فرایند خلاف جاذبه که طی آن فرد قادر می شود تا خود را در محیط جابجا کند، فرایند میان گرایی که طی آن فرد به آگاهی از من یا خود می رسد. فرایند شناسایی: که طی آن فرد به چیستی اشیاء پی می برد. فرایند گفتاری شنوایی، که طی آن وضعیت بدنی تحرک و الگوهای حرکتی مرتبط با دستکاری جهت یابی فضایی و نشانه گذاری کردن اشیاء در فضا حالت بینایی و سپس ارتباط گفتاری پیدا می کند. روکرد گتمن در درجه اول به آموزش چشم می پردازد ولی کپهارت به حرکت و رشد کلی می پردازد.

رویکردهای آموزشی : کودک خام حرکت معمولاً در یادگیری روانی حرکتی استعداد چندانی ندارد. حواس  شنوایی، بینایی، لامسه در حرکت اهمیت زیادی دارد.

۱- راهنمایی دیداری : در میان افراد عادی، بینایی بیشتر از حواس دیگر در امور یادگیری دخالت دارد. ولی امکان دارد این حس در مورد افراد خام حرکت، چنین نقش برتری نداشته باشد و در صورتی که بصورت مبنای آموزشی بکار رود به ناکامی بینجامد. به ویژه اگر دارای مشکلات ادراکی حرکتی باشد با شکست مواجهه خواهد شد. اگر بینایی به عنوان یکی از کانالهای یادگیری انتخاب شود در این صورت به منظور کمک به کودک در یادگیری موفقت آمیز باید نشانه های یادگیری را به دقت انتخاب کرد. ابتدا باید یادگیرنده ببیند و سپس تقلید کند اگر مربی قادر به ارائه نباشد باید از طریق فیلم یا اسلاید و عکس آموزش دهد.

۲- راهنمایی دستی : پسخوراند حرکتی که از عوامل اولیه در عملکرد حرکت کار آمده است مسئله ای پذیرفته شده است. ابتدا کودک را به انجام صحیح حرکت به طور منفعلانه وا می دارد سپس به وسیله ی هدایت کلامی او را به انجام فعالانه ی حرکت ترغیب کند.

۳- راهنمایی کلامی : نسبت به راهنمایی دیداری و دستی تأثیر کمتری دارد. مربی نباید زیاد صحبت کند تا کودک گیج نشود باید از کلمات ، برو، بایست، حرت کن استفاده کند.

۴- آموزش چند حسی : تمام حس ها را در آموزش حرکت درگیر کند.

۵- پیوستگی یا تناوب تمرینات: تمرینات کوتاه و متناوب بهتر از تمرینات جلسات بلند و مستمر است.

۶- یادگیری کل در مقابل یادگیری جزء : کودک باید بر کل تکلیف و نشانه های ادراکی تمرکز کند نه بر اجزاء حرکات.

۷- تمرین ذهنی : مرور یک تکلیف حرکتی از ذهن بدون آنکه حرکات را انجام داده باشد. برای افرادی که رفتارهای تكانشي دارند و افرادی که از لحاظ حرکت در سطح پایین تری قرار دارند.

۸- پر آموزی: روش مناسبی برای حفظ و نگهداری بهترین مهارت است. بخصوص افرادی که فاقد خلاقیت حرکتی اند.

باید کودک را آماده ساخت تا الگوهای حرکتی خاص را به عنوان یک مهارت دائمی و همیشگی در خزانه حرکتی او ذخیره شود. (دانیل دی. ارنهام ، ویلیامز ای. سینکلر  حمید علیزاده ، مترجم)

توازن :توازن عنصر اصلی تمامی مهارتهای حرکتی است و عبارتست از توانایی فرد، در حفظ و بازیابی حالت یا وضع بدن، توازن عنصر اصلی تمامی مهارت های حرکتی است. برخورداری از یک توازن خوب و مطلوب گویای آن است که شخص رابطه ی میان مركز گرایی (ثقل) بدن و سطح اتکایی آنرا درونی ساخته است. دستگاه دهلیزی یا مجاری نیمدایره داخل گوش به عنوان مرکز توازن عمل می کند، ادراک بینایی نیز در حفظ تعادل نقش دارد. پازل های توازن در ابعاد (5/7×10) اینچ که به مفهوم تن آگاهی و جهت یابی فضایی، ادراک بهتر مهارت های بینایی و تداعی و رمز گشایی بینایی کمک می کند. پازل را روی زمین گذاشته از کودک می خواهیم که دست و پایش را دقیقاً روی همان محل قرار دهد. 3 الی 4 پازل را به کودک نشان داده و از او بخواهید که به همان ترتیبی که دیده است در غیاب پازل ها انجام دهد. (ورنر – رنیی، ترجمه علی یازمند 1380)

۹- چوب موازنه : چوب هایی به عرض 10سانتیمتر و طول 5/2 الی 5/3 متر است که ارتفاع پایه ها از 6 تا 10 سانتیمتر است. برای استحکام زیر آن پایه هایی نصب شده است. کودک باید روی آن راه برود و توازن خود را حفظ کند. از تیوپ ماشین و تایر هم می توان برای پیشرفت مهارت های توازنی و پیشرفت هماهنگی و چالاکی و آگاهی فضایی استفاده کرد.

راه رفتن با قوطی های کنسرو هم به توازن کمک می کند و کمک به تقویت مهارت های حرکتی درست و جهت یابی و هماهنگی دست و چشم از کودک می خواهیم که طناب را با دستهایش گرفته و پا را روی قوطی بگذارد به طرف جلو، عقب، راست، چپ حرکت کند و لی لی کند.

۱۰- پیروی از دستورها: روی یک صفحه کاغذی A4 اشکال هندسی در ردیف ها و ستون ها رسم شده است از کودک می خواهیم که دستورها را انجام دهد، مثلاً سومین مربع سمت چپ را رنگ بزن و .....

دسته بندی دکمه ها از لحاظ شکل ، رنگ ، تعداد سوراخ و ... و پیدا کردن تصاویر پنهان در میان اشکال انبوه که به پیشرفت ادراک بینایی تصویر و زمینه و توسعه دید و پیشرفت ادراک و ثبات شکل کمک می کند. (ورنر، رینی، ترجمه علی سازمند، 1380)
 

منابع:

1- دانیل دی. ارنهایم – ویلیامز رای. سینکلر، حرکت درمانی ترجمه حمید علیزاده (1375) تهران ، انتشارات رشد.

2- شریفی درآمدی (1380) تبیین، تشخیص و درمان اختلال های روانی – حرکتی، تهران ، انتشارات روان سنجی.

3- کاپلان و سادوک، خلاصه روان پزشکی، (ترجمه ی فرزین رضاعی، 1388) تهران، انتشارات ارجمند.

4- ماریان فراستیک و ولتی لف آدرویتسلی (ترجمه مصطفی تبریزی و معمومه موسوی (1384) تهران ، انتشارات فراروان.

5- ورنر ، رینی، رشد و تقویت مهارت های ادراکی ، حرکتی در کودکان ( ترجمه ی علی حسین سازمند و سید مهدی طباطبایی نیا (1380) ، تهران ، نشر دانژه)